Van verzorgingsstaat naar verzorgingsstraat

Terugblik Dag van Stad en Regio 2015

Droeg de verzorgingsstaat jarenlang de collectieve de zorg voor kwetsbare burgers, gaandeweg verschuift die verantwoordelijkheid naar de straat, naar de mensen die er wonen. Op 2 december zochten partners van Platform31 naar handvatten waarmee zij de maatschappelijke solidariteit opnieuw kunnen uitvinden én organiseren. Een terugblik op de Dag van Stad en Regio 2015.

Door: Saskia Hinssen, Platform31

Een gesprek over hoe we de zorg voor kwetsbare groepen in de wijk kunnen organiseren, vindt bij voorkeur plaats op een locatie die zelf een toonbeeld is van sociale impact. “The Colour Kitchen in de wijk Zuilen is zo’n voorbeeld”, benadrukt Jose Manshanden, themadirecteur Sociaal bij de gemeente Utrecht. “Ten tijde van de krachtwijkaanpak integreerden we op deze locatie twee scholen en een culturele voorziening. De leerwerkplekken die hiermee zijn ontstaan, houden mensen uit een uitkering en geven hen een startkwalificatie waarmee ze kunnen doorstromen naar een reguliere baan.”

Sociale wijkteams

The Colour Kitchen is overigens één voorbeeld waaruit blijkt dat de gemeente Utrecht zich hard maakt voor kwetsbare burgers in de wijk. De stad is daarnaast een van de koplopers op het gebied van integrale aanpak van wonen, welzijn en zorg. Manshanden: “Met onze sociale wijkteams willen we bewoners meer in hun kracht zetten en de zorg beter organiseren in de wijk: meer aan de voorkant, dichterbij de mensen.” Dat past ook in het huidige tijdsbeeld, zo blijkt uit de presentatie van Netty van Triest, senior projectleider bij Platform31. “Uitsluitend voor mensen die niet zelf uit hun bed kunnen komen of niet in staat zijn zelf de regie te houden, blijft er plaats in een intramurale zorginstelling”, zegt ze.

“De vraag waar gemeenten, woningcorporaties en zorginstellingen voor staan,is hoe we deze grotere groep kwetsbare burgers een volwaardig alternatief in de wijk kunnen bieden. Zij bepleit een goede samenhang tussen wonen, welzijn en zorg. Zorgdoelgroepen hebben én een goede woning, én een goede wooonomgeving én wijkvoorzieningen nodig. Dat vereist een gemeentelijk afstemming en samenwerking tussen de domeinen wonen, maatschappelijke ondersteuning, ruimtelijke ordening en zorg.

Woonvormen in vogelvlucht

In vogelvlucht laat Van Triest zien op welke manieren lokale partijen de organisatie van wonen, zorg en welzijn kunnen vormgeven: in een gebiedsgerichte aanpak, in woonzorgprojecten en op woningniveau: “Zelfstandig wonen gaat niet vanzelf. Om vereenzaming, vervuiling of overlast te voorkomen moeten we per gebied bekijken wat nodig is. Kwetsbare ouderen vragen bijvoorbeeld 24/7 nabijheid van hulp, reuring en gezelligheid en comfortdiensten. De vraag is: kunnen we dit in een wijk organiseren of kan dat alleen in de veiligheid van een gebouw waar we een beschermde woonomgeving bieden? In het experiment All Inclusive blijkt dat met name alleenstaande vrouwen boven de tachtig en met een laag inkomen zo’n woonvorm preferen boven alleen wonen in de wijk.

Zo’n afweging geldt ook voor kwetsbare mensen met een psychisch probleem of verstandelijke beperking. Kunnen we de samenhang van de behoefte aan een aangepaste woning, diensten en hulp organiseren op het niveau van de individuele woning, de wijk of moet het samenkomen in een gebouw? Dat zijn de vraagstukken waar we voor staan bij het scheiden van wonen en zorg. We waren gewend aan een all in pakket in een verzorgingshuis of beschermd wonen-project, dit zal in de toekomst per gebied verschillend zijn.”

Drie opgaven

Inmiddels wijst de praktijk uit dat de keuze voor een strategie sterk afhankelijk is van de mate van vergrijzing, de sociaal-economische status van bewoners, de vraagdruk op de woningmarkt en de visie van gemeenten en lokale partijen. Willen we naar een integrale agenda voor wonen, welzijn en zorg, dan moeten we keuzes maken over de de woonruimteverdeling, de spreiding van zorgdoelgroepen naar draagkracht en draaglast van wijken en de sociale en fysieke infrastructuur in de wijk. Platform31 voorziet de komende jaren drie belangrijke opgaven: het in kaart brengen van de vraag en de opgave in een gebied, het beter op elkaar laten aansluiten van wonen, welzijn en zorg en het bevorderen van samenredzaamheid van burgers in de zogeheten magic mix.

”In het experiment de Woonzorgwijzer brengen we in kaart waar welke zorgdoelgroepen voorkomen, welke zelfredzaamheidsbeperkingen zij hebben en welke randvoorwaarden zij nodig hebben om zelfstandig te kunnen wonen. Waar wonen bijvoorbeeld dementerenden of mensen met een psychische beperking? Kunnen we daar dagopvang organiseren of een inloopcentrum? Door preciezer in te zoomen op een gebied en in beeld te brengen welke zorgdoelgroepen er wonen, kunnen lokale partijen afwegingen maken in waar je welke voorzieningen zou moeten organiseren of wat bijvoorbeeld de samenstelling van het sociaal wijkteam moet zijn.”

Ontkokeren

Erik Dannenberg, senior adviseur bij BMC en expert op het gebied van wonen, welzijn en zorg onderstreept de verwachting van Platform31. “Vanwege veranderende wetgeving ziet over vijf jaar geen enkele instelling eruit als vandaag. Grenzen tussen welzijn en zorg verschuiven ook, omdat veel problemen in de wijk met elkaar samenhangen”, benadrukt hij. “Kijk daarom gezamenlijk naar wat er in een wijk aan de hand is. Waar zitten de hoge en lage inkomens, de kwetsbaarheden? En kijk vervolgens naar hoe de hulpverlening daarop aansluit. Dat vergt een nieuwe manier van samenwerken en kan inhouden dat we delen van ons werk moeten afstoten, dat ontkokering nodig is om een ander speelveld mogelijk te maken.”

Expertise naar de mensen

“Daarin past ook het onderzoek van PostNL die momenteel postbodes inzet voor extra ogen en oren in de wijk”, denkt hij. “Deze mensen kunnen tijdens het bezorgen van de post extra letten op voortuinen waar het onkruid hoog staat, waar de gordijnen altijd gesloten zijn of waar de post zich opstapelt. Op die manier kunnen gemeente en zorginstellingen wellicht sneller signaleren waar mensen ontsporen. Kortom: breng mensen niet naar de expertise, maar laat expertise naar de mensen komen. Dat is uiteindelijk geen kwestie van wel of niet kunnen financieren, maar een organisatievraagstuk. Als we vanuit visie, drive en competenties de samenleving bedienen vanuit een ‘integratieve’ benadering, dan kan dat ook met de middelen die nu beschikbaar zijn. Met de gemeente in de regierol en een scherpe samenwerking met verzekeraars kunnen we een stevige structuur realiseren.”

Sociale huisvesting

Niet alleen de Participatiewet en de decentralisaties leidden tot een ander zorglandschap, daarmee samenhangend heeft ook de nieuwe Woningwet gevolgen voor de sociale huisvesting. Zo biedt corporatie Mitros in Utrecht in toenemende mate onderdak aan kwetsbare inwoners. Liesbeth Marchesini-Franso, directeur Wonen: “De samenstelling van mensen in sociale huurwoningen verandert langzaam van draagkrachtig naar sociaal- en economisch zwakkeren. Dat zagen we vooral toe we de afgelopen twee jaar duizend woningen renoveerden. In een kwart van die woningen was sprake van vereenzaming, verwaarlozing of vervuiling.”

Prestatieafspraken verbreden

Mede daarom namen Utrechtse corporaties onlangs gezamenlijk het initiatief voor een maatschappelijk netwerk waarin ze de contacten verstevigen met elkaar en diverse zorgaanbieders in de stad. “Zodat we in prestatieafspraken beter kunnen overeenkomen hoeveel woningen we onder welke huurprijsgrens gaan realiseren of hoeveel nieuwbouw tegen welke grondprijzen. Die afspraken zouden we moeten verbreden, zodat ook de problematiek van de kwetsbare bevolkingsgroepen sneller aan het licht komt.”

Discussie

“Als deze ontwikkelingen vooral een organisatievraagstuk oproepen in plaats van een financieel probleem, uit welke hoeken zouden die financiële middelen dan moeten komen”, vraagt Ronald Dijkgraaf van Duurzaam Thuis zich af. Dannenberg: “Sinds 1967 is de zorgsector in Nederland eigenlijk alleen maar gegroeid. Die sector is niet gewend te krimpen en moet nu op zoek naar waar het minder kan. Dat kan gedeeltelijk door van een collectief zorgdomein te transformeren naar een privaat domein. Niet meer oplossingen bedenken voor afzonderlijke doelgroepen, maar voor meerdere doelgroepen met een zorgvraag. Wat we dwars door die sectoren heen moeten doen is creatief denken, uit het standaard groeimodel komen.”

“Postbodes een sociale functie geven, vind ik een slimme gedachte”, vult Marchesini-Franso aan. “We zijn niet gewend om in dit soort oplossingen te denken, omdat we teveel in gescheiden werelden leven.” Volgens Manshanden ligt daar een rol voor gemeenten. “Functies bij elkaar brengen, keuzes durven maken en daarbij sociaal ondernemers betrekken. Goede regie maakt de hulp in de wijken goedkoper.”

Besparen?

Al leidt de manier waarop tot verschillende meningen. Zo merkt Martin Kind van buurtinitiatief Lunetten Wil Wel op dat er in zijn wijk nogal wat goede woningen worden verkocht door Mitros. “Ik zou zeggen: verkoop ze niet, maar maak ze geschikt voor ouderen, zodat ze thuis kunnen blijven wonen. “Marchesini-Franso: “In Lunetten doen we beide: jaarlijks verkopen we 1 procent van de woningen en voegen we 1 procent toe aan de woningvoorraad. Zo houden we onze woningvoorraad ook over honderd jaar gezond. Bovendien kunnen we met de verkoop van woningen investeren in bestaand vastgoed, bijvoorbeeld door ze geschikt te maken voor ouderen. Ook leidt de verkoop van sociale huurwoningen tot een gemêleerder bezit en dus meer diversiteit in de wijk.”

Investeren?

Besparen aan de ene kant is goed. De vraag is waarin we vervolgens willen investeren. “Is er voldoende informatie beschikbaar om die keuzes te maken?”, wil Trude Maas, voorzitter van The Utrecht Development Board, weten. Van Triest legt uit dat veel beschikbare data momenteel is verbonden aan indicaties. “Terwijl we die data vooral graag eerder willen inzetten. We willen zorgdoelgroepen in beeld krijgen voordat er schulden ontstaan, of voordat ze in de criminaliteit terecht komen.” Dannenberg en Manshanden zijn het daarmee eens, maar vinden het vooral belangrijk om te voorkomen dat we mensen te snel de zorg intrekken. Manshanden: “De focus ligt wat mij betreft vooral in de netwerkbegeleiding. En kennis inkopen die minimaal nodig is voor een optimale samenstelling van de buurtteams.”

“Breng mensen niet naar de expertise, maar laat expertise naar de mensen komen.”

Kennis en ervaringen delen

Netwerken, kennis delen en inspirerende ervaringen opdoen over de integrale aanpak van wonen, zorg en welzijn. De deelworkshops boden hiervoor het podium. Platform31, corporaties Portaal en Mitros en de gemeente Utrecht presenteerden maar liefst zeven inspirerende workshops.

Huisvesting vluchtelingen
Het aantal vluchtelingen, vergunninghouders en andere spoedzoekers op de woningmarkt groeit. Dit vergroot de druk op woonruimten voor eenpersoonshuishoudens. Hoe voorzien we in méér huisvesting? Welke vormen van woonruimten zijn mogelijk: lege kantoren, prefabs, containers, slooppanden, samen in één huis? Wie is aan zet? Deze workshop verkende de mogelijkheden en de (actievere) rol van betrokken partijen.

Presentatie Vluchtelingenhuisvesting

Draagkracht versus draaglast
In wijken met een grote sociale woningvoorraad verandert veel. In de zorg komen er meer bijzondere doelgroepen naar de wijk. Tegelijkertijd verkopen corporaties soms sociale huurwoningen. Met een kleinere kernvoorraad en grotere concentratie van dergelijke doelgroepen tot gevolg. Tijdens deze workshops verkenden de deelnemers hoe we draagkracht in wijken kunnen organiseren en om kunnen gaan met bijzondere doelgroepen.

Presentatie Draagkracht versus draaglast

De Magic Mix
Het huisvesten van zogeheten spoedzoekers, zoals arbeidsmigranten en statushouders, komt moeizaam van de grond. Door deze bewonersgroepen te mengen is meer mogelijk, zo bleek uit de workshop over de Magic Mix.

Presentatie Magic Mix – Van Dam
Presentatie Magic Mix – Koots
Presentatie Magic Mix – Van der Velden

Psychiatrische patiënten in de wijk
In een aantal wijken bouwt Utrecht samen met enkele partijen aan een divers palet van ‘herstelondersteuning’ voor ernstig psychiatrische patiënten. Dit bevordert zelfzorg en zelfmanagement én het vergroot de kans op herstel en maatschappelijke participatie van deze groep. In deze workshop bracht de gestarte pilots in beeld.

Presentatie psychiatrische patiënten in de wijk

Visie op veranderend vastgoed
Door de verdergaande scheiding van wonen en zorg staat de geconcentreerde woonvorm ter discussie. Veel mensen willen zo lang en normaal mogelijk wonen in de wijk. Tijdens de workshop gingen de deelnemers dieper in op de voor- en nadelen van geclusterde woonzorgvormen. En hoe ze vanuit een langetermijnperspectief kunnen inspelen op de veranderingen met het oog op de sociale woningvoorraad.

Presentatie veranderend vastgoed – Van Triest
Presentatie veranderend vastgoed – Hagen
Presentatie veranderend vastgoed – Schmid

Transformatie zorgvastgoed
Verzorgingstehuizen sluiten en mensen wonen langer thuis. Dat vraagt om aanpassingen van het vastgoed. Zoals het ‘omkatten’ naar concepten voor nieuw verzorgd wonen of woningen. Deelnemers aan deze workshop leerden van de ervaringen die twaalf koplopers opdoen met experimenten daarmee.

Presentatie herbestemming zorgvastgoed

Langer en duurzaam thuis
Mensen wonen steeds langer thuis, terwijl hun woning niet altijd levensloopbestendig is. Aanpassingen zijn daarom gewenst. Hoe kunnen aanpassingen gepaard gaan met verduurzaming van de woning tot ‘Nul op de Meter’? En blijft het betaalbaar? Deelnemers kregen een inkijkje in de uitkomsten van een veelbelovend experiment.

Presentatie bewoners doen mee

Meer informatie

Vera Beuzenberg

06 83 17 13 69 – vera.beuzenberg@platform31.nl
LinkedIn Logo 11x41

Piet Korporaal

06 83 17 14 81 – piet.korporaal@platform31.nl
LinkedIn Logo 11x41