Stedelijke vernieuwing en de kracht van onderop

Verslag van de meet up Kracht van Onderop

Was het verlaten en vervallen zwemparadijs Tropicana aan de Maasboulevard ooit één van de visitekaartjes van Rotterdam, dankzij een crowdfundingactie van creatieve ondernemers is het sinds kort weer een bruisende eventlocatie in de Maasstad. Platform31 organiseerde er op 24 november 2016 de meet up Kracht van Onderop. Ruim zestig deelnemers bogen zich op deze inspirerende locatie over de vraag hoe zelforganiserende burgers kunnen bijdragen aan de vernieuwing van de stad. En hoe overheden, woningcorporaties en andere maatschappelijke organisaties zich hiertoe effectief kunnen verhouden.

Drie jaar lang experimenteerden initiatiefnemers en onderzoekers uit elf steden met het ‘van onderop’ vernieuwen van wijken en buurten. De experimenten maakten onderdeel uit van het onderzoeks- en inspiratiebudget ‘Ecologie van de Stedelijke Vernieuwing’ waarmee zestien projecten zijn ondersteund en waarvan er zes tijdens de meet up zijn uitgelicht. De insteek van de meet up bestond uit het delen van de lessen, nieuwe inzichten en interessante handelingsperspectieven die drie jaar lang experimenteren hebben opgeleverd. Door de initiatiefnemers en onderzoekers te verbinden met stedelijke entrepreneurs en professionals bij instituties kregen zij de gelegenheid voor ontmoeting, reflectie en uitwisseling.

100 Resilient Cities

De meet up werd geopend door Arnoud Molenaar, Chief Resilience Officer van Rotterdam. Bevlogen vertelde hij hoe de gemeente Rotterdam haar stad weerbaar en veerkrachtig wil maken. Volgens Molenaar brengen ontwikkelingen zoals klimaatverandering, digitalisering, de nieuwe economie en globalisering nieuwe kansen en risico’s. Steden die weten in te spelen op deze dynamiek kunnen groeikansen pakken. Om die reden is Rotterdam lid van het wereldwijde netwerk 100 Resilient Cities dat wordt gefaciliteerd door de Rockefeller Foundation. Het doel van dit netwerk: steden versterken waardoor ze in staat zijn zich aan te passen, zich te ontwikkelen en bestendig te zijn tegen plotselinge verstoringen of spanningen. Ook initiatieven van onderop kunnen bijdragen aan deze agenda en het resilient maken van de stad.

Weerbaar en veerkrachtig

In deelsessies kregen de projectleiders van zes projecten de gelegenheid een toelichting te geven op hun eigen initiatieven en alle uitdagingen die daarbij kwamen kijken. Voor sommige initiatieven was de grootste uitdaging het resilient, oftewel weerbaar en veerkrachtig maken van het initiatief zelf. Vooral het continueren van de activiteiten en het creëren van een verdienmodel waarmee ze het initiatief in stand kunnen houden blijkt lastig. Evenals het coördineren en binden van vrijwilligers. Andere initiatieven waren met een goed uitgedacht plan en voldoende middelen al vrij resilient. Desondanks zijn ook zij niet in staat hun doelen te verwezenlijken vanwege instituties die onvoldoende meewerkten. Daarnaast zijn er initiatieven die het establishment wel nodig hebben, maar er uitdrukkelijk geen deel van uit willen maken. Zij zoeken steun bij instituties, zoals de gemeente, maar waken ervoor dat dit niet ten koste ging van hun vrije, onorthodoxe karakter.

De overheid als Barbapapa

Volgens Joost van Hoorn, projectleider onderzoeks- en inspiratiebudget ‘Ecologie van de Stedelijke Vernieuwing’, blijkt na drie jaar experimenten dat zelforganisatie geen eenvoudig en vanzelfsprekend proces is. Wat zeker niet ontbreekt is het gebrek aan enthousiasme. De zaal was gevuld met gepassioneerde en ondernemende initiatiefnemers en ambtenaren die zich sterk willen maken voor initiatieven van onderop. Belangrijk discussiethema is wel nog de rol die de overheid dient in te nemen in het proces. Arwin van Buuren, hoogleraar Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit, ging hierop in zijn lezing verder in. Treffend was zijn beeld van de overheid als Barbapapa: een overheid die van vorm kan veranderen, zich weet aan te passen, weet te variëren en te schakelen, te combineren en te evolueren. Hij stelt ook dat we meer inlevingsvermogen moeten hebben voor de positie waarin de overheid verkeert: uiteindelijk zijn zowel de initiatieven van onderop als de instituties van bovenop van elkaar afhankelijk.

Geen blauwdruk maar zoektocht

Het stimuleringsprogramma Ecologie van de Stedelijke Vernieuwing liet zien dat er van onderop heel veel creativiteit en daadkracht te mobiliseren is, maar dat dit alleen gedijt als overheden de juiste balans weten te vinden in ondersteunen, sturen en loslaten. Daarvoor bestaat geen blauwdruk of vaste werkwijze, maar dit vraagt om voortzetting van de zoektocht naar nieuwe bestuursvormen en experimenteren met verschillende werkwijzen. Zelforganiserende burgers en overheden hebben elkaar niet alleen nodig, maar moeten elkaar ook scherp zien te houden.