Omgevingswet steunt gezonde verstedelijking

Door: Sven van de Brug, Maarten Hoorn, Annette Duivenvoorden

Gezondheid en ‘Healthy urban living’ in het bijzonder worden leidend in de ruimtelijke strategie van Utrecht. De stad groeit de komende jaren naar 400.000 inwoners en positioneert zich als stad die zich ontwikkelt rondom gezond leven, groene economie en slimme diensteninnovatie. Amsterdam wil de gezonde stad onder meer bevorderen door bewegen te stimuleren. De aanpak van beide steden en de Omgevingswet stonden centraal tijdens de derde excursie van het praktijkprogramma Nu al Eenvoudig Beter (NaEB) op 26 november 2015.

Met de Omgevingswet krijgt het thema gezondheid meer aandacht in de stedelijke ontwikkeling. De nieuwe wet creëert mogelijkheden voor bestuurders en belanghebbenden die ontwikkelingen in de stad moeten stimuleren, zoals het gezonder laten leven van haar burgers. Maar hoe kan je bij stedelijke ontwikkeling aandacht aan gezondheid geven? Utrecht geeft al langer prioriteit aan gezondheid. “De wet helpt bij het ordenen en organiseren van het bestaande beleid”, aldus Mirelle Kolnaar, ruimtelijk strateeg van de gemeente Utrecht. Dat lukt alleen met een heldere rode draad voor ogen. Healthy urban living biedt die rode draad.”De belangrijkste gezondheidsopgaven waar Utrecht aan werkt zijn meer bewegen en gezonde voeding en minder eenzaamheid en stress. Het samen optrekken van ruimte- en gezondheidsprofessionals is daarin van groot belang. Zij ontwikkelden hiervoor een gemeenschappelijk taal: de zogeheten ‘ruimtelijke regels voor gezonde verstedelijking’.

brug-utrecht
Moreelsebrug, toekomstige voet- en fietsverbinding over het spoor bij Utrecht

Healthy Urban Boost

Utrecht groeit de komende jaren met maar liefst 18 procent. Dit betekent dat al die mensen een plek moeten krijgen in de stad. “Dit biedt ruimte voor kansen”, vindt Kolnaar. De gemeente grijpt deze groei aan om ook een gezonde stad te zijn. Met Healthy Urban Living stimuleert de stad gezond leven, een groene economie en diensteninnovatie. Maar hoe voelen bewoners die boost tot een gezondere levensstijl? “Hiervoor moeten we eerst weten wat de opgaven zijn ten aanzien van gezondheid in de stad”, zegt Ellen Peeters, adviseur gezonde leefomgeving. “In Utrecht beweegt 39 procent te weinig, voelt een derde zich eenzaam, is 17 procent gestrest en eet 50 procent van de burgers te weinig groente of fruit. Met die cijfers kan de stad aan de slag.”

Gezondheid vertalen in ontwerp

Overigens heeft een gezonde leefomgeving verschillende aspecten. Het gaat er om dat de druk op gezondheid, de milieubelasting zo laag mogelijk is, dat een gezonde leefstijl makkelijk wordt gemaakt en dat mensen zich er prettig voelen. Hiervoor is gezond ontwerp belangrijk. Termen als beweeg meer, adem schone lucht, eet en drink gezond, krijg voldoende licht, verminder stress en ontmoet elkaar zijn echter lastig te vertalen in een ontwerp. Daarom is het belangrijk om goed in beeld te brengen hoe de synergie tussen privé en privaat of het inrichten van de publieke ruimte kan bijdragen aan gezonde verstedelijking. Utrecht werkt daar aan samen met ontwerpbureau Posad.

Fiets en fietsfiles

De gemeente Utrecht zet in dat licht fors in op gezonde mobiliteit, op de fietscultuur. De stad wil dit verder stimuleren met nieuwe fietspaden en fietsbruggen, zodat fietsers zich makkelijk door de stad kunnen verplaatsen. Hiervoor bouwt Utrecht op veel plaatsen fietsparkeerplekken. Rondom het Centraal station moeten in de toekomst ruimte komen voor 20.000 fietsen. Zo komt er een megafietsenstalling voor 12.000 fietsen.

Daarnaast wil Utrecht haar inwoners stimuleren om afstanden te voet, met de fiets of met het openbaar vervoer af te leggen. Dat doet ze onder andere door parkeerplaatsen voor de auto buiten het centrum te plaatsen. Gebouwen moeten ruimte creëren voor voetgangers en er komt een nieuwe tramlijn die het openbaar vervoer aantrekkelijker maakt. Keerzijde hiervan is dat Utrecht vanwege de enorme verbouwing inmiddels ook kampt met een nieuw verschijnsel: fietsfiles.

Gezonde verstedelijking

De Amsterdamse aanpak van de bewegende stad bracht tijdens deze excursie inspiratie van buiten. In aanvulling op de fysieke leefomgeving pleit Amsterdam voor een combinatie van sociale veiligheid, bewegen en minder stress. Er liggen kansen bij integraliteit – de meekoppelende belangen, stapeling van effecten en gebiedsgerichte kennis in de Omgevingswet.

“Ook Amsterdam groeit en ontwikkelt”, vertelt Nelleke Penninx, planoloog bij de gemeente Amsterdam. Tegelijkertijd groeit de stad ook op het gebied van gezonde verstedelijking. Mensen zien hun stad steeds vaker als sportaccommodatie en daar zet de gemeente vol op in. Aangevoerd door wethouder Eric van der Burg investeert Amsterdam 20 miljoen euro in het sportief maken van de stad.

Hiervoor bouwt de gemeente heel wat vierkante meter sportaccommodatie erbij. Ook open en bereikbare sportterreinen nodigen uit tot sporten.Op verschillende locaties in de stad krijgen hardlopers en andere sporters de ruimte door de aanleg van routes en plekken in de openbare ruimte. En wordt er een skatepark aangelegd, zodat jonge skaters daar kunnen sporten. Deze ontwikkelingen moeten ervoor zorgen dat zelfs de stenen van de stad uitnodigen tot bewegen.

Duidelijkheid en eenheid

Door in de Omgevingswet gezondheid centraal te stellen, kan het voor gemeenten een steuntje in de rug zijn hier (nog) meer aandacht aan te geven. “Daarnaast ontstaat er meer ruimte voor ontwikkelen,” legt Hans Damen, jurist van Rho adviseurs uit. “Het huidige omgevingsrecht is sectoraal opgebouwd en versnipperd. Met de nieuwe wet is er één Omgevingswet die rekening houdt met alle beleidssectoren. Dit leidt tot duidelijkheid en eenheid. Veel regels worden geschrapt of samengevoegd in de wet, waardoor meer ruimte ontstaat en initiatieven sneller kunnen worden uitgevoerd. Ook ontstaat er meer bestuurlijke afwegingsruimte. Bestuurders krijgen meer ruimte om zaken decentraal te regelen, waardoor gemeenten kunnen ontwikkelen in de richting die zij nodig achten voor hun omgeving.”

Sturen op gezondheid

In het kader van gezondheid legt Damen uit dat dit thema sterker terugkomt in de wetgeving. Bestuurders kunnen bij besluiten in de toekomst rekening houden met de gezondheid. De GGD krijgt een adviserende rol en kan daarmee meer sturen op gezondheid aan de voorkant van het proces. Ook kan bij de nieuwe wet aan de figuurlijke noodrem getrokken worden. Als de gezondheid van de omgeving in gevaar komt, kan de gemeente bijvoorbeeld een vergunning intrekken.

Pak de bestuurlijke afwegingsruimte

Tijdens de discussie in de zaal kwam de vraag naar boven of de Omgevingswet ook echt bijdraagt aan een gezondere leefomgeving. De mogelijkheid bestaat immers dat de omgeving juist ongezonder wordt bij soepelere normen. Aan de andere kant kunnen strenge of strikte normen ertoe leiden dat gebieden op slot komen te zitten, wat ook niet wenselijk is. Het lijkt in de lijn van de Omgevingswet te liggen dat bestuurders zelf tot afwegingen per gebied kunnen komen. Dan zal soms gezondheid boven andere belangen staan en soms wegen andere belangen zwaarder.

“In de praktijk zit 80 procent van het succes van de wet in de uitvoering”, benadrukt Damen. “De Omgevingswet maakt inzichtelijker en duidelijker wat de regels zijn en er ontstaat meer ruimte om te ontwikkelen, het echte succes valt echter te behalen in de uitvoering ervan. Bestuurders en ambtenaren kunnen met de nieuwe Omgevingswet meer op de voorgrond treden bij de ruimtelijke ontwikkeling. De bestuurlijke afwegingsruimte bepaal je zelf. Neem je die, dan kan een stad zich in de juiste richting ontwikkelen en kan er een gezonde fysieke leefomgeving ontstaan.”

Excursiereeks Nu al Eenvoudig Beter

Onder de noemer Nu al Eenvoudig Beter geven we aan de hand van een reeks excursies een voorproefje op de toekomstige praktijk en laten we zien hoe nu al gewerkt kan worden in de geest van de Omgevingswet. De excursie in Utrecht was de derde van een serie van vier in het najaar van 2015.

Meer informatie over de andere bijeenkomsten vindt u via platform31.nl/naeb


Meer informatie

Maarten Hoorn

06 10 15 67 08 – maarten.hoorn@platform31.nl
LinkedIn Logo 11x41