Nu al aan de slag met de Omgevingsvisie


Terwijl het Rijk zich buigt over opgaven en ambities voor verschillende omgevingsthema’s die thuishoren in de Nationale Omgevingsvisie van 2018, gaan enkele provincies en gemeenten nu alvast aan de slag met hun eigen Omgevingsvisies. Platform31 nodigde enkele koplopers uit om hun kennis en ervaringen te delen tijdens de eerste praktijkbijeenkomst Nu al Aan de slag met de Omgevingswet op 1 juni 2016. De historische raadzaal van Leiden was tot de nok gevuld.

Leren, inspireren én ervaring opdoen met het opstellen van een Omgevingsvisie. En delen met anderen nog voordat de wet in werking treedt. Dat was het doel van het pilottraject dat BNSP, beroepsvereniging voor professionals in de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland, startte in 2014 in opdracht van het ministerie van IenM. Ze selecteerde negen pilots op basis van zes thema’s die leidend zijn in de Omgevingswet: cultuurverandering, participatie, integraliteit en samenhang, digitalisering, gerichtheids- en planvormingsproces. Een zevende thema konden de deelnemers naar eigen inzicht kiezen, zoals energietransitie of het betrekken van het sociale domein. In januari 2016 is de eindrapportage gepresenteerd aan de Eerste en Tweede Kamer.

Parallel kennis- en leertraject

“We begeleidden de pilots met twee sessies over de thema’s waarop de pilothouders wilden leren. En zorgden voor extra diepgang en nog meer inhoudelijke bagage met masterclasses”, vertelt programmamanager Geiske Bouma. “Vanwege de enorme interesse voor de Omgevingsvisie organiseerden we parallel een kennis- en leertraject voor de niet-geselecteerde indieners. Zodat ook zij konden meeliften op het netwerk van pilothouders, coaches en experts van het pilottraject.”

Cultuurverandering en participatie

Tijdens haar presentatie zoomt Bouma vooral in op de conclusies en aanbevelingen. “Allereerst worstelen veel pilothouders met de cultuurverandering die gepaard gaat met een integrale Omgevingsvisie. Want wie daarmee aan de slag gaat, ontkomt er niet aan intensiever samen te werken met verschillende afdelingen, bestuur en politiek. Hamvraag is alleen: waar liggen de verantwoordelijkheden? Vooraf benoemen hoe we met elkaar willen samenwerken en daar de tijd voor nemen, blijkt lucratief. Ook zijn de verwachtingen rond participatie hoog. Daarover zegt Bouma het volgende: “Neem de buitenwereld serieus. Co-auteurschap kan een Omgevingsvisie sterker maken. Wat werkt is vooraf bedenken wie de betrokkenen zijn, de doelgroepen verbinden met thema’s en ze stap voor stap betrekken.”

Integraliteit en samenhang

Integraal werken is eigenlijk zoiets als van delen een geheel maken. “Dat blijkt echter makkelijker gezegd dan gedaan”, benadrukt Bouma. “Want hoe bakenen we integraliteit af en hoe synchroniseren we verschillende beleidsdomeinen? Bij het beantwoorden van die vragen helpt het om gezamenlijke thema’s of trends te kiezen en die vervolgens vanuit het eigen perspectief bij elkaar te brengen. Nuttig is ook een gezamenlijk projectteam met professionals van verschillende afdelingen.”

Digitalisering en processen

Interessant onderdeel van de omgevingsvisie is de inzet van digitalisering. Het maakt de Omgevingsvisie publiekelijk toegankelijk en vergemakkelijkt herijking. Probleem is alleen dat de standaarden in de huidige techniek (nog) niet lekker matchen met een vormvrije Omgevingsvisie. “Veel pilothouders kiezen daarom voor maatwerk”, zegt Bouma. Haar tip: “Bedenk dat digitalisering geen doel op zich is, maar een middel om een Omgevingsvisie snel en gemakkelijk te monitoren en waar nodig te herijken.” Die mate van flexibiliteit beveelt BNSP ook aan bij het thema gerichtheid en planvormingsproces. “Wees niet bang om het proces gaandeweg aan te passen. Flexibiliteit biedt de mogelijkheid om in te spelen op nieuwe inzichten aangaande trends en ontwikkelingen voor de langere termijn. Pak die experimenteerruimte en ontdek welke opgaven de organisatie alleen of met anderen wil oppakken.”

Tilburg: oefenen in de uitvoering

Tilburg is één van de eerste gemeenten die een Omgevingsvisie voor 2040 heeft vastgesteld in de geest van de toekomstige Omgevingswet. Bovendien is het voor de gemeente de eerste visie waarin burgerparticipatie een volwaardige plek kreeg. “Anders dan bij de vorige structuurvisie, biedt de Omgevingsvisie veel ruimte voor burgerinitiatieven”, verklaart Annemoon Dilweg, projectleider bij de gemeente Tilburg. “Omdat niet het beleid, maar het gebied centraal staat, toetsen we de burgerinitiatieven primair aan de toegevoegde waarde voor de stad. Zo spraken we ongeveer 250 inwoners, ondernemers en andere stakeholders. Zij gaven hun mening tijdens informatieavonden, bliksem- en verrassingsbezoeken op locatie, een camera-estafette of via Facebook en Twitter. Meer dan ooit mobiliseren we andere partijen en nodigen we burgers uit om mee te werken aan de vormgeving van hun stad. Desondanks is het sectoraal denken een hardnekkige. Loslaten en ontschotten betekent nog altijd veel oefenen in de uitvoering.”

Hart van Holland: tien gemeenten, één Omgevingsvisie

Een voorbeeld waar niet één maar tien gemeenten samen werken aan een Omgevingsvisie is Hart van Holland. In de regionale agenda laten de gemeenten Leiden, Leiderdorp, Kaag en Braassem, Katwijk, Noordwijk, Oegstgeest, Teylingen, Voorschoten, Wassenaar en Zoeterwoude zien hoe zij het hoofd bieden aan belangrijke ruimtelijke opgaven. “Uitgangspunt voor de samenwerking is dat we elkaar vinden en weten wat ons bindt, wat onze eigen identiteit is”, legt Jeroen Traudes van de gemeente Leiden uit. “Op basis daarvan kunnen we de grote opgaven in deze regio gezamenlijk uitwerken in thematische gebiedsprogramma’s. Het mooie is dat gemeenten die agenda straks ook op lokaal niveau kunnen doorvertalen. Daarnaast leggen we vast op welke opgaven we in de toekomst willen samenwerken: de trek naar de stad, de duurzaamheidsopgave, vitaliteit/vergrijzing en flexibilisering voor werken of wonen. Door integraal naar deze regionale uitdagingen te kijken, komen we tot beter gedragen oplossingen. Tien gemeenten samen kunnen bovendien een flinke schaalsprong maken.” Eind 2016 buigen de tien gemeenteraden en hun colleges zich over het concept. In 2017 starten naar verwachting de uitvoeringsplannen.

De provincie Overijssel: Omgevingsvisie in revisie

Overijssel heeft sinds 2009 een integrale Omgevingsvisie voor de fysieke leefomgeving van de provincie. Hierin zijn toen al de structuurvisie, het waterplan, het milieubeleidsplan, het verkeers- en vervoersplan en de bodemvisie meegenomen. Willemijne Moes van de provincie Overijssel: “De tijd van blauwdrukplannen en lange termijn visies zijn voorbij. Groei en krimp staan steeds meer naast elkaar en de participatiesamenleving vraagt om een andere benadering. Kortom: de Omgevingsvisie uit 2009 is toe aan revisie. In lijn met de Omgevingswet wordt de vernieuwde Omgevingsvisie een dynamisch digitaal document dat we jaarlijks kunnen actualiseren. Daarmee spelen we flexibel in op gewijzigde omstandigheden en beleid.”

Verleidelijk verhaal

“Daarnaast zetten we vooral in op de verbetering en modernisering van inhoud, vorm en proces. Een rondje door de provincie leert ons dat er inhoudelijk vooral duiding is gewenst op de thema’s Agro & Food, Energietransitie, Logistiek en Bestaand Bebouwd Gebied. Kernvraag is hoe we daar als provincie mee om kunnen gaan en wat dit betekent voor onze rol en taak. En kijken we in hoeverre er minder ingrijpende noodzakelijke (‘beleidsarme’) wijzigingen nodig zijn. De opdracht was ook: pas de visie aan op de vier thema’s en maak een verleidelijk verhaal over Overijssel. Wat betreft vorm, taalgebruik en beeld kozen we daarom voor gebruiksvriendelijke vormen voor het ‘product’ Omgevingsvisie. We ontwikkelden onder meer een film waarin we onze aangescherpte Omgevingsvisie op een laagdrempelige manier voor het voetlicht brengen.”

Jij kleurt Overijssel

Omdat zo’n visie snel achterhaald is, wil de provincie continu met haar partners in gesprek over actuele trends en hen actief bij de revisie van de Omgevingsvisie betrekken. “Hiervoor organiseerden we bijeenkomsten en huiskamerdebatten op basis van leefstijlen. Zodat we al die verschillende doelgroepen konden bereiken.” aldus Moes. Op het festival Jij kleurt Overijssel ontmoetten ongeveer 250 gebruikelijke en ongebruikelijke partners elkaar en gingen zij met elkaar in gesprek over de leefomgeving van Overijssel. Al die input wordt momenteel verwerkt in het concept waarover Gedeputeerde Staten in het najaar van 2016 besluit. Op www.omgevingsvisie.nl vindt u de actuele agenda.

Werkplaats NOVI

In 2016 is de Nationale Omgevingsagenda (NOA) gereed. Dit is het eerste product op weg naar een Nationale Omgevingsvisie (NOVI) in 2018. De thema’s en onderwerpen voor de NOA en NOVI agenderen we samen. Meer informatie over data van de eerst volgende werkplaatsen, achtergrondinformatie over de Nationale Omgevingsvisie en Nationale Omgevingsagenda en de resultaten tot nu toe vindt u op www.werkplaatsnovi.nl.

Praktijkbijeenkomsten Aan de slag met de Omgevingswet

Onder de noemer Nu al Aan de slag met de Omgevingswet geven we aan de hand van een aantal praktijkbijeenkomsten een voorproefje op de toekomstige praktijk en laten we zien hoe nu al gewerkt kan worden in de geest van de Omgevingswet.

Kennisdossier Omgevingswet

Contact

Maarten Hoorn

Maarten Hoorn

Projectleider

06 1015 6708