Nieuwe renovatiestrategie biedt gemeenten alternatief voor aanpak basisscholen

Toekomstbestendige, energieneutrale en gezonde basisscholen. Dat is volgens School vol Energie een haalbare kaart voor de vele verouderde basisschoolgebouwen in Nederland. In dit programma is een renovatiestrategie ontwikkeld die wat kosten betreft kan concurreren met nieuwbouw. Met dit concept wordt de school in korte tijd, buiten lestijden, gerenoveerd naar energieneutraal en gezond en zijn prestatie, beheer en onderhoud zeker twintig jaar gegarandeerd.

Vier consortia, van ontwerp- en bouwpartijen, hebben proposities ontwikkeld voor een specifiek type naoorlogse schoolgebouwen en staan klaar om die ‘op maat’ aan te bieden. Vier schoolbesturen en gemeenten onderzoeken met elkaar nieuwe vormen van samenwerken. Nu het programma in 2018 wordt afgerond, maken de experts van School vol Energie de balans op. In zeven brieven presenteren zij, ieder vanuit de eigen expertise, de belangrijkste lessen aan schoolbesturen, gemeenten, financiers, ontwerpers, bouwers en andere professionals in Nederland. Ivonne Bulthuis, expert duurzame ontwikkeling, richt de eerste brief aan gemeenten.

Beste gemeente,

Met de inzet van de gemeentelijke bijdrage voor een hoogwaardige nieuwbouwschool twee tot drie energieneutrale en gezonde basisscholen realiseren. Too good to be true? Misschien, maar dat hoeft niet zo te zijn. De precieze condities van de School vol Energie propositie zijn nog niet helemaal uitgekristalliseerd. Maar de ervaring met de huidige koplopers leert dat als gemeenten en schoolbesturen de intentie hebben naar oplossingen te zoeken, bestaande hobbels te overwinnen zijn.

Mijn rol bij School vol Energie is voor gemeenten een nieuw perspectief te schetsen over de voordelen en mogelijkheden van deze manier van renoveren. En om gezamenlijk te onderzoeken of het concept toe te passen is op een concrete casus van een schoolgebouw. Een boeiende opgaaf door de diversiteit van organisaties en gesprekspartners. De interesse kan van veel kanten komen: een schoolbestuur dat niet alleen duurzaamheid maar ook gezondheid hoog op de agenda heeft staan of een wethouder die het thema belangrijk vindt. Het initiatief kan ook komen van enthousiaste ambtenaren die de businesscase interessant vinden. De verkenning naar een mogelijke renovatie in de praktijk hangt af van hoe de besluitvorming georganiseerd is. De ene gemeente heeft voor een traject als dit een raadsbesluit nodig, terwijl het bij een andere binnen een al eerder vastgesteld programma kan worden ondergebracht. Verder is een goede samenwerking en verstandhouding tussen het schoolbestuur en de gemeente van groot belang. De financiering van schoolgebouwen en haar renovaties is complex; er zijn veel strategische keuzes mogelijk. Een project als dit is alleen een optie als beide partijen bereid zijn elkaars belangen te combineren.

De businesscase voor het energieneutraal renoveren van basisscholen leunt dus op een vergaand partnerschap tussen gemeente, schoolbestuur en de marktpartijen. Maar ook binnen de gemeente is intensieve samenwerking nodig, omdat om de opgave verder te brengen verschillende disciplines onontbeerlijk zijn: onderwijs, duurzaamheid, vastgoed, economie, financiën om er enkele te noemen. Goede horizontale afstemming is dus van belang, maar ook verticaal. Als enthousiaste bestuurders bijvoorbeeld een hoge ambitie hebben, kunnen de ambtenaren die de casus uitwerken soms nog wel wat beren op de weg zien.

De businesscase is in mijn ogen aanlokkelijk. Als je naar de prijs en het beoogde resultaat kijkt, is het dat ook wel. Maar dat is wel het plaatje als alle lichten – vraag, aanbod en condities – op groen staan. In de praktijk zijn er nog verschillende factoren die de uitkomst van het traject beïnvloeden.Zo zijn er bepaalde risico’s zoals op leerlingenaantallen gebaseerde financiering of de onduidelijkheid rondom het investeringsverbod voor schoolbesturen die hen nu weerhoudt van renoveren. Dat laatste brengt veel onzekerheid met zich mee: wat mag er nu precies wel en niet? Andere drempels zijn aanbestedingsregels of al eerder afgesloten raamcontracten.

De ambities van het tweejarig School vol Energie programma sluiten niet overal naadloos aan op de praktijk. Zo wilden wij bijvoorbeeld graag een tiental mooie pilots realiseren. Maar besluitvormingsprocessen hebben hun eigen beloop. We zijn ons er zeer bewust van dat we met het programma plannen voor renovatie en of nieuwbouw die al eerder waren vastgelegd, in feite doorkruisten. Het type naoorlogs schoolgebouw dat School vol Energie graag zou willen renoveren stond bijvoorbeeld bij veel gemeenten niet op de lijst om gerenoveerd te worden in deze tijdsperiode. Investeringsbesluiten wijzigen of naar voren halen bleek vrijwel onmogelijk in de praktijk. Ook was het in enkele gevallen niet mogelijk om sloop/nieuwbouw plannen alsnog om te zetten naar een School vol Energie renovatie. Voor de toekomst is het erg belangrijk dat gemeenten en schoolbesturen kennis en inzicht hebben in de mogelijkheden van de propositie voor hun schoolgebouwen. Zodat ze deze kennis en expertise mee kunnen nemen in hun toekomstige integrale huisvestingsplannen en besluitvorming.

We zitten nog in de beginfase en dat heeft effect op de kosten van de beoogde renovatie. De door School vol Energie geselecteerde consortia hebben een mooi aanbod, maar zij hebben een zeker volume aan opdrachten nodig om de proposities verder aan te scherpen, in kwaliteit maar ook in prijs. Om de gewenste opschaling en aanscherping te kunnen realiseren, zijn meer gemeenten en scholen nodig die bereid zijn samen een lans te breken voor energieneutrale en gezonde scholen. Dan kunnen we gezamenlijk het School vol Energie concept verder verbeteren en tegelijkertijd proposities ontwikkelen voor andere typen schoolgebouwen.

Ivonne Bulthuis

Meer informatie

School vol Energie is een onderdeel van de Green Deal Scholen. Het programma wordt uitgevoerd door onafhankelijk opererend team van adviseurs onder regie van Platform31.

Ivonne Bulthuis is expert duurzame ontwikkeling en marktontwikkelaar voor decentrale overheden. Samen met het School voor Energie team maakte zij marktrijpe proposities voor energieneutrale renovaties van scholen. Ivonne heeft onder meer als rol het schetsen van een nieuw perspectief voor gebouweigenaren (de vraagzijde), over de mogelijkheden en voordelen van deze manier van renoveren.