Het zelfrespect van werklozen onder druk

‘Succes heb je zelf in de hand en falen is je eigen schuld’. Een illustratief beeld in de huidige prestatiemaatschappij volgens sociologe Judith Elshout. In haar proefschrift ‘Roep om Respect’ stelt zij dat langdurige werkloosheid hierdoor al snel een bron is van schuld, schaamte en vernedering. Het zelfrespect staat onder druk, en als die druk te groot wordt neigen mensen uit zelfbescherming op te geven. “Mijn onderzoek laat zien dat als je meer mensen aan het werk wilt helpen, het belangrijk is niet alle verantwoordelijkheid bij hen neer te leggen. Werkloosheid is ten slotte ook een maatschappelijk probleem.”

Volgens Judith Elshout leven we in een meritocratiserende samenleving. “Mensen moeten hun plek steeds meer verdienen op basis van talent, inspanning en persoonlijke prestaties. Status en waardering zijn daar steeds meer afhankelijk van. Waar eerder sociale achtergrond bepalend was voor iemands maatschappelijke positie, moet deze nu verdiend worden. Mensen worden geacht zelf verantwoordelijk te zijn voor hun succes en falen”. Elshout deed uitvoerig literatuuronderzoek en ondervroeg 56 langdurig (langer dan een jaar) werklozen in activeringsprogramma’s. Zo onderzocht zij hoe langdurig werklozen dit zelf ervaren, en wat dit voor gevolgen had op hun zelfrespect. “Uit mijn onderzoek blijkt dat werklozen sterk het idee hebben dat zij in de ogen van anderen minderwaardig zijn. Dat idee verlamt en zet hun zelfrespect onder druk. Men onderschat de kwetsbaarheid van deze groep. Indien ze de juiste begeleiding krijgen blijken ze juist heel veerkrachtig te zijn. Ze willen graag werken, als ze de kans maar krijgen. Dat laatste ontbreekt vaak nog te veel”.

Zelfrespect onder druk

“Mijn proefschrift laat zien dat het vermeende idee dat werklozen het wel prima vinden om in de uitkering te zitten niet klopt. Vooral in deze tijd raken mensen juist moe en gedemotiveerd. Ze worden continu afgewezen en horen dat ze niet geschikt zijn. Toch moeten ze steeds die confrontatie aan gaan. Ik laat zien dat dit een aanslag is op het zelfrespect. Disciplinering door maatregelen zoals de sollicitatieplicht zetten het zelfrespect extra onder druk. Mijn respondenten raakten hierdoor vaak moedeloos en zeiden sneller ‘laat mij maar in die uitkering zitten’. Omdat ik langdurig werklozen sprak die in een activeringsprogramma zaten, kwam dit niet veel voor. Mensen zeiden vaker dat ze zich onttrekken aan het negatieve beeld rond werkloosheid door te zeggen dat anderen juist lui en inactief zijn en dat zij zelf hun best doen om een baan te vinden”.

Dit is een manier om het zelfrespect te beschermen volgens Elshout. “Werklozen zetten zich bewust af tegen stereotyperingen. Ze gebruiken deze stereotypen om zichzelf in een goed daglicht te zetten ten opzichte van andere minder actieve werklozen”. Volgens Elshout is dit schadelijk voor het beeld ten aanzien van werkloosheid. “Zo houden werklozen zelf de gedachte in stand dat werkloosheid het gevolg is van individuele keuzes, in plaats van het gevolg van de crisis of een groter maatschappelijk probleem”. Om het zelfrespect van werklozen minder onder druk te zetten, pleit Elshout om dit ‘eigenschuld-discours’ te doorbreken.

Kwetsbare veerkracht en activering

Volgens Elshout zijn werklozen vaak veerkrachtiger dan wordt verondersteld. “Ze zijn veerkrachtig en werken graag. Die veerkracht maakt ze ook kwetsbaar. Als je één of twee keer wordt afgewezen, kan het nog iemand anders schuld zijn. Als dit vaker gebeurd, wordt het lastig”. Het is volgens Elshout belangrijk dat overheidsinstanties en reïntegratiebedrijven bewust zijn van deze kwetsbaarheid. “Door de gevoelens van werklozen beter te begrijpen, kan men beter inspelen op het activeren van werklozen. Bijvoorbeeld door ervoor te zorgen dat werklozen zich gehoord voelen, of door het zelfrespect van werklozen te beschermen”. Elshout stelt dat activeringsprogramma’s hierin een belangrijke rol spelen. “Hier voelen mensen zich meer gewaardeerd wat zelfvertrouwen wekt en waardoor ze tot meer in staat zijn. Mensen hoeven hier niet continu te herhalen dat ze wel gemotiveerd zijn en simpelweg geen baan kunnen vinden”. Activeringsprogramma’s zijn een oplossing voor het kastje-naar-de-muur effect, aldus Elshout.

Volgens Elshout kan het onbetaald werk dat langdurig werklozen in activeringsprogramma’s doen ook helpen bij activering. “Het hebben van een doel, een werkritme en vroeg op moeten staan kunnen een goede invloed hebben. Hun hoop op een betaalde baan moet geen illusie worden. ‘Want waarom zijn hun verdiensten geen beloning waard?’ is hun gedachte”. Elshout vervolgt. “Onbetaald werk draagt bij aan hun zelfrespect omdat ze een nuttige dag invulling hebben waaraan ze voldoening ontlenen. Vaak ontbreekt de maatschappelijke erkenning nog. Daarvoor is een geldelijke beloning nodig. De overheid zou daarom primair moeten inzetten op het toeleiden naar de arbeidsmarkt. Op die manier erkent zij dat mensen gemotiveerd zijn om te werken en krijgen werklozen het gevoel dat zij echt meedoen in de samenleving”.

Ook werkgevers kunnen hier een rol in spelen volgens Elshout. “Er wordt
nog erg veel gekeken naar diploma’s. Je kunt je afvragen wat daar de meerwaarde van is. Ik denk dat je daarmee bij voorbaat een groep uitsluit die mogelijk heel vakbekwaam is en waardevolle werkervaring heeft, maar niet de ‘papiertjes’ heeft. Als werkgever loop je mogelijk waardevolle werknemers mis”. Werkgevers zouden dus meer naar werkervaring kunnen kijken volgens Elshout. “Oudere werklozen hebben vaak veel werkervaring en functioneren vaak goed. Zij kunnen prima mee. Toch wordt deze groep vaak vergeten. Daarentegen zit er vaak veel regulier werk in wat in stages of werkervaringsplekken wordt gedaan. Dat zijn perverse effecten van beleid die werkloosheid in stand kunnen houden.”

Maatschappelijk probleem

Elshout concludeert dat het belangrijk is om werkloosheid meer als een maatschappelijke aangelegenheid te zien. “In de meritocratische samenleving wordt er al snel vanuit gegaan dat alle verantwoordelijkheid van werkloosheid bij het individu ligt. Soms kan er ook simpelweg sprake zijn van pech. Door alle verantwoordelijkheid bij het individu neer te leggen, werk je langdurige werkloosheid juist in de hand. Het individu krijgt dan de schuld van iets waar hij of zij niet altijd iets aan kan doen. Dat werkt contraproductief. Door de schuld niet altijd bij het individu neer te leggen, wordt het zelfrespect minder onder druk gezet en geef je mensen de ruimte om sneller op eigen benen te staan”.