Groeiende verschillen in stad en regio

Terugblik Dag van Stad en Regio Meet up 2016

De groeiende tegenstellingen in de Nederlandse samenleving staan hoog op de politieke agenda. De Rijksbegroting 2017 stelt dat er kloven ontstaan in de samenleving en dat het onvoldoende lukt om bruggen te slaan tussen bevolkingsgroepen. Door een groeiende eigen verantwoordelijkheid van mensen worden tegenstellingen niet overbrugd maar verscherpt. Over de diepte en ernst van de kloven op verschillende domeinen bestaat discussie. Platform31 gaat met haar partners deze discussie aan en brengt daarbij de uitdagingen en kansen voor stad en regio in beeld.

De partners van Platform31 hebben dagelijks te maken met de contrasten in de Nederlandse maatschappij. Hamit Karakus, directeur van Platform31, schetst de actuele vraagstukken: “Hoe ga je om met verdringing op de woningmarkt? Hoe zorg je dat mensen zelfredzaam blijven en hoe bevorder je dat?” Karakus hoopt deze vraagstukken te kunnen behandelen tijdens de Dag van Stad en Regio Meet up op 1 november 2016 en roept op tot actieve deelname aan deze belangrijke discussie.

Kloven en bruggen

Niet alleen in de politiek zijn verschillen een belangrijk thema, ook het Sociaal Cultureel Planbureau, het Planbureau voor de Leefomgeving en Platfom31 stellen de verschillen aan de kaak. Koos van Dijken, projectleider bij Platform31, benadert het thema vanuit twee perspectieven en start met het volgende standpunt: “Verschillen zijn er niet in belangrijke mate, zeker niet meer dan vroeger. Er is geen sprake van kloven, maar eerder van bruggen. Verschillen zijn noodzakelijk, omdat ze zorgen voor economische dynamiek, flexibiliteit en aanpassingsvermogen. Bovendien zijn verschillen nuttig om sneller te kunnen leren en in deze tijd van transitie is leren, beleidsleren en experimenteren cruciaal. Wie sneller leert als gemeente, stad, regio en land is de winnaar van de toekomst.” Denk daarbij vooral aan de transitie in de zorg en in nog veel sterkere mate het leren en ontdekken dat nodig is om de komende dertig jaar de fundamentele transitie naar een meer duurzame samenleving en economie te realiseren.

Frans Soeterbroek stelt in zijn essay Een lichte kijk op de sturing van de stad dat het goed gaat met de Nederlandse steden. De stadsbewoners scoren hoog op levensgeluk, welvaart, veilige leefomgeving en arbeidsparticipatie. Van Dijken plaatst hierbij wel een kanttekening: “Er zijn uiteraard ook Nederlanders met een minder rooskleurige positie, maar dat is eigenlijk normaal voor een dynamische stad. De stad is een schouwtoneel voor de globale vraagstukken van recessie, financiële crisis, legitimiteitscrisis van de politiek, migratie en spanningen tussen bevolkingsgroepen.”

Ruimtelijke verschillen

Koos van Dijken onderkent dat verschillen ook kloven veroorzaken en dus wel degelijk een probleem kunnen vormen: “De afgelopen jaren maakten vooral de steden met meer dan 100.000 inwoners groei door. Dit heeft consequenties voor minder grote steden die aan belang en betekenis inboeten.” De tendens dat hoogopgeleiden na hun studie in de stad een huis buiten de stad in de regio zoeken bestaat nog steeds, maar dit fenomeen wordt geringer. Jongeren, hogeropgeleiden en kenniswerkers oriënteren zich niet meer op stadsgewest, maar op de kernen van de grote steden. Ze wonen, werken en recreëren tussen het stadshart van de ene grote stad en de andere grote stad. Dit vergroot de ruimtelijke verschillen.

Op de arbeidsmarkt is een tweedeling ontstaan tussen mensen die mee kunnen met de nieuwe ontwikkelingen en gevraagde vaardigheden en degenen die dat niet kunnen door gebrek aan capaciteiten voor de moderne samenleving, onvoldoende sociale vaardigheden of laaggeletterdheid. Het werkgelegenheidsaandeel van beroepen met routinematige taken neemt af. Dit treft in toenemende mate ook het middensegment van de arbeidsmarkt.

Nederlanders zijn op allerlei manieren gesegmenteerd en gefragmenteerd: naar leeftijd, naar inkomenssituatie, naar gezinssituatie, naar mate van hulpbehoevendheid, naar werkzekerheid en naar etniciteit. Daarbij wordt de segregatie naar opleidingsniveau en naar mentaliteit dieper: “Hoog- en laagopgeleiden wonen in gescheiden werelden en hebben verschillende beelden van de wereld waarin zij leven. De diverse sociale tweedelingen en segregaties in de gemeenten, steden en regio’s dreigen toe te nemen. Het banenverlies, de langdurige werklozen, de bijstandsgerechtigden, de instroom van niet-westerse migranten en de discriminatie op de stedelijke arbeidsmarkt bestendigen de tweedelingen en de sociale kloven. Deze ontwikkeling is niet makkelijk te keren.”

Kloven overbruggen

Het zoekproces naar nieuwe vormen van sturing en legitimiteit bij complexe opgaven op het gebied van wonen, werken en samenleven en zeker op het gebied van verschillen is beladen met normatieve connotaties, met onvoldoende analyse van de aard van de problemen en met onvoldoende inzicht in de instrumenten die bij de problemen horen. Om beleid te bepalen, zijn twee zaken nodig: kennis van de huidige situatie en een set van waarden voor de gewenste toekomst.

Gezamenlijke aanpak toenemende verschillen

Het Dominicanen Klooster in Zwolle is het decor van de Dag van Stad en Regio Meet up. Maarten Veeger, hoofd strategie bij gemeente Zwolle, biedt een kijkje in de historie van de stad: “Zwolle is een stad die toenemende verschillen altijd heeft willen tegen gaan. Dat begon al in de veertiende/vijftiende eeuw met de Moderne Devotie. Een beweging die ontstond doordat mensen niet tevreden waren met hun situatie door misstanden onder de geestelijkheid en de kerkelijk leiding. Het is een hervormingsbeweging binnen de kerk en maatschappij.” Tijdens de middeleeuwen ontstond een samenwerkingsverband van handelaren en steden. Door samenwerking probeerden ze hun eigen handel te beschermen en uit te breiden. Ook Zwolle sloot zich hier in de vijftiende eeuw bij aan. Het was een teken van de opkomende macht van de steden, die inzagen dat ze hun eigen belangen nog beter gezamenlijk met andere steden konden behartigen.

Maarten Veeger legt het verband met de huidige situatie in zijn gemeente: “De regio Zwolle zet zich gezamenlijk in om toenemende verschillen tegen te gaan. De regio is een licht en flexibel bestuurlijk samenwerkingsverband van twintig gemeenten in vier provincies. Deze samenwerking is een groeiproces van herkenning van gemeenschappelijke vraagstukken en erkenning dat we elkaar kunnen helpen met de oplossing ervan. Zo ontstaat geleidelijk regionaal partnerschap. Wij werken niet samen op basis van macht of grenzen, want vraagstukken zijn grensoverschrijdend, dus de oplossingen ook.”

Omgaan met verschillen

Het Rijk agendeert diverse verschillen in de samenleving. Steden en regio’s zijn gebaat bij precieze analyses en praktische ideeën om de samenleving bij elkaar te houden. Hans Peter Benschop, directeur van Trendbureau Overijssel, duidt de ontwikkelingen en gaat in op de betekenis voor stad en regio en start met een verwijzing naar de Troonrede 2016: “We vragen ons af of de verschillen in cultuur en normen en waarden niet te groot zijn en voorzieningen niet te zeer onder druk komen te staan.”

De rol van hoogopgeleiden en laagopgeleiden in de samenleving verandert, mede door het idee dat kennis naast vaardigheden ook bestaat uit persoonlijkheidsontwikkeling en burgerschap. De toenemende verschillen in de samenleving worden goed gemaakt met onderwijs. Toch ontstaat er twijfel over de kenniseconomie, stelt Hans Peter Benschop: “Als banenmotor is de kenniseconomie al lang afgedaan. Op dit moment groeit het aantal banen in de persoonlijke dienst, niet in de kenniseconomie.”

Door de globaliserende samenleving ontstaat een grotere aandacht voor ongelijkheid. Het Organisation for Economic Co-operation and Development en de Nederlandsche Bank agenderen ongelijkheid als een belangrijke rem op de economische groei.

De netwerksamenleving biedt ook mogelijkheden. Steden en gemeenten zoeken naar nieuwe manieren om diverse bevolkingsgroepen bij elkaar te brengen. Ze moeten hiervoor gezamenlijke momenten creëren waar deze groepen elkaar tegenkomen. Benschop: “Denk hierbij aan evenementen als het Glazen Huis of een wereldkampioenschap voetbal. Deze momenten kan je ook digitaal creëren, bijvoorbeeld in WhatsApp-groepen.”

De toenemende verschillen in de samenleving vragen om een nieuwe benadering en een nieuw repertoire: “We moeten verschillende overheden naast elkaar laten bestaan. Rekening houden met een ander is iets anders dan het met hem eens zijn. We moeten rituelen verzinnen om daarmee om te gaan.”

Verdiepende deelsessies

De Dag van Stad en Regio Meet up vervolgde in drie themasessies waarin deelnemers verder praatten over diverse onderwerpen. De sessies gingen over zelfredzaamheid en het beperken van sociale segregatie in wijken, een evenwichtige woningmarkt en over de economische vitaliteit van steden en regio’s.

Dag van Stad en Regio 2017

De Dag van Stad en Regio Meet up vormt de opmaat naar de Dag van Stad en Regio: een kennisfestival dat komend voorjaar aan deze en nog veel meer urgente thema’s aandacht besteedt.