Gemeentelijke visie en sturing op wonen, begeleiding en zorg

Wicked problem in complex veld

Een belangrijk deel van de kwetsbare burgers met zelfredzaamheidsbeperkingen heeft een laag inkomen en is afhankelijk van een collectief gefinancierd aanbod en ondersteuning. Veel gemeenten verwoorden een integrale aanpak, die is verankerd in het sociale, volkshuisvestelijke en ruimtelijke domein. Hoe komen gemeenten tot deze integrale aanpak? Afgelopen periode vroeg Platform31 zeven gemeenten naar hun ervaringen en de dilemma’s waarmee ze worstelen.

Onze opvattingen over de eigen of gezamenlijke verantwoordelijkheid voor zelfzorg veranderen. Welke ambitie formuleren gemeenten als antwoord op vragen van burgers? En hoe organiseert de lokale overheid dit vervolgens? Het Aanjaagteam Langer Zelfstandig Wonen onder voorzitterschap van Marnix Norder, constateerde dat er een strategische en integrale visie wonen en zorg nodig is. Een visie die richting geeft aan het eigen handelen van de lokale overheid en aan dat van de partijen met wie wordt samengewerkt. Daarnaast moet een visie duidelijkheid geven over de mogelijkheden en rol van de burger zelf. Met andere woorden: wat kan een burger zelf doen, wat moet en kan in zijn nabije leefomgeving worden opgepakt en welke ondersteuning – en samenhang – kan hij vanuit het sociale, ruimtelijke en fysieke domein verwachten?

Van visie naar acties

Maar heeft het Aanjaagteam met deze constatering gelijk? Platfom31 wilde graag weten hoe bestuurders tegen deze opgave aankijken. Welk proces is in de eigen organisatie nodig om tot een gezamenlijke en gedragen aanpak te komen? Want met een visie alleen is een gemeente er waarschijnlijk niet. Hoe vertaalt ze bijvoorbeeld een abstract geformuleerde agenda en visie naar concrete maatregelen en acties? Hoe zet ze een gewenste verandering in werking binnen de eigen organisatie én daarbuiten? Bovendien: tijdens de ontwikkeling van een visie of strategische agenda blijft de spreekwoordelijke winkel gewoon open. Dit betekent dat verwarde personen in de wijk hulp moeten krijgen en de gemeente discussies over trapliften moet aangaan.

Dilemma’s in de gemeentelijke praktijk?

Er zijn dus nieuwe manieren nodig waarop gemeenten de aansluiting tussen de beleidsterreinen van wonen, zorg en begeleiding organiseren. In de zeven deelnemende gemeenten worden dilemma’s verwoord die ongetwijfeld breder herkend worden. Het eerste dilemma: moet een gemeente starten met een brede integrale visie of een pragmatische, incrementele aanpak? Een visie kan inspirerend zijn, maar een integrale visie op het gebied van wonen, welzijn en zorg betreft zoveel aspecten, dat het willen formuleren van zo’n ambitieuze visie ook verlammend kan werken. Is een meer praktische aanpak vanaf de basis een betere optie? Maar hoe komt een gemeente tot integraliteit als ze vanuit bestaande afdelingen blijft werken? Een integrale visie en uitvoeringsprogramma vergen eveneens een integraal werkende organisatie.

Integraal en op maat opereren kost tijd

Een ander dilemma is dat het invoeren van integraal opereren en maatwerkoplossingen voor de burger tijd kosten, terwijl ander gedrag nu noodzakelijk is. Gemeenten willen graag zo consistent en consequent mogelijk opereren. Het moet in principe niet uitmaken waar de burger aanklopt. De vraag is: hoe voorkomt de gemeente dat burgers die met meerdere afdelingen te maken hebben bij afdeling X ontdekken dat het in het bestaande beleid past en bij afdeling Y tegen de muur aan lopen. Sterker nog, niet alleen de burger ervaart dat, maar ook de betrokken ambtenaren van afdeling X. Kortom: er is een lange adem nodig om van ‘oud’ naar ‘nieuw’ gedrag te komen.

Sturen op wat?

Een laatste dilemma die uit de verkenning naar voren komt, is de inhoudelijke vraag: waar kan en wil een gemeente op sturen? Hoe stuurt een gemeente bijvoorbeeld op gemengde integrale wijken terwijl er een grote druk op de woningvoorraad is? Naast bestaande doelgroepen verschijnen nieuwe groepen die een beroep doen op sociale huurwoningen, waaronder statushouders, burgers met beperkingen die niet meer in aanmerking komen voor intramurale voorzieningen en doorstromers vanuit beschermd wonen en maatschappelijke opvang. En hoe stuurt een gemeente op gewenste voorzieningen in het ruimtelijke domein, terwijl retailbedrijven eigen afwegingen maken? Of op gewenste zorgvoorzieningen in de gemeente als een groot deel wordt bepaald door diverse zorgverzekeraars? In de gesprekken werden naast organisatorische dilemma’s ook deze inhoudelijke dilemma’s aangekaart.

Leer- en uitwisselingactiviteiten in 2017

Dit project maakt onderdeel uit van het ondersteuningsprogramma Langer Thuis, gefinancierd door de ministeries BZK en VWS. De verkenning wordt eind december afgerond. In maart start de vierdaagse leerkring Visie en sturing op langer thuis wonen.

Ook worden voor bestuurders en managers leer- en uitwisselingactiviteiten ontwikkeld. De definitieve inhoud sluit aan bij de uitkomsten van de inspiratieverkenning. Hierover volgt binnenkort meer informatie.