Filosofen agenderen de stad: Inspiratie – maar waartoe?

Over de stad – nu, vroeger en morgen – wordt veel gezegd en geschreven. Initiatieven, rapporten en projecten buitelen over elkaar heen. We moeten smart, duurzaam, creatief, weerbaar, flexibel en vitaal. Om dit spervuur van feiten en meningen te kunnen verwerken en plaatsen, moeten we soms even afstand nemen. Ontwikkelingen vanuit een bredere blik bekijken, of een andere hoek. Niet bang zijn om vragen te stellen, in plaats van antwoorden te geven. De filosofie leent zich hier bij uitstek voor. Vanuit Agenda Stad zijn daarom vijf vooraanstaande auteurs gevraagd om een filosofisch essay over de ontwikkeling van onze steden. Wat vonden Socrates, Descartes en Nietsche van de stad? Welk effect heeft de filter bubble op ons stedelijk gedrag? Wat is Serenopolis en hoe komen we daar? Waarom is kunst onontbeerlijk om onze steden identiteit te geven?

De essays worden de komende vijf weken iedere donderdag gepubliceerd op de websites van Filosofie Magazine, RUIMTEVOLK en Platform31. Klik hier voor de reeks.

Flashback of Flashforward?
Waar de één spreekt van flashbacks, kiest filosofe Désanne van Brederode een eigen benaming: Meervoudige Stads Presentie. Ze bedoelt er ongeveer hetzelfde mee. In haar essay verwijst ze naar krachtige herinneringsbeelden en gevoelservaringen die haar voortoveren dat de stad oneindig veel méér is dan ze ziet, hoort of ruikt. Ze beschrijft haar innerlijke ‘oerstad’ die is opgebouwd uit herinneringen, foto’s, filmbeelden, romans, reisverhalen en levensgeschiedenissen van anderen. Désanne van Brederode is een stadsromanticus pur sang, die haar woorden tot bloemlezing verheft. Maar ze is ook een romanticus die vooruitkijkt en het leven de kans geeft om iets bijzonders uit haarzelf te halen. “Ik weet wat er allemaal speelt, maar ik beperk me vrijwillig en richt mijn blik op de verre toekomst. Bij gebrek aan stadsmuren en stadswal, moet ik mijn eigen vesting worden en de enige meester over mijn eigen ophaalbrug.”


Inspiratie – maar waartoe?


Désanne van Brederode, Nederlandse schrijfster.

U kunt ‘Inspiratie – maar waartoe?’ ook downloaden als PDF

Hoe beleef je Amsterdam als je de stad voor de allereerste keer ziet en ook nooit eerder in Nederland bent geweest? En hoe zullen toeristen zich deze stad herinneren, eenmaal weer terug in eigen land, in eigen stad of dorp? Met welke andere steden vergelijken ze Amsterdam? Kopenhagen, Malmö? Antwerpen? Hebben ze vergeefs naar een echt plein gezocht, met een Middeleeuwse, gerestaureerde markthal in het midden en anders wel een waterput? Naar vakwerkhuisjes, een kathedraal? Zien ze, na hun reisje, spiegelingen van Amsterdam in andere steden terug?

Vragen die voortkomen uit een wonderlijke sensatie, die zich het beste laat omschrijven als M.S.P: Meervoudige Stads Presentie. Een soort synesthesie waarbij ik, lopend door het vertrouwde Amsterdam, word overvallen door zulke sterke gedachten aan bijvoorbeeld Warschau, Wroclaw, Stockholm, Bazel, Edinburgh of Londen, dat de fragmentarische indrukken van deze steden over (of liever nog: in) mijn zintuigen schuiven en maken dat ik mijzelf ervaar als aanwezig in twee of drie steden tegelijkertijd. Soms hangt dit met een bepaalde hemelkleur samen, met temperatuur en weersgesteldheid of met de plek waar ik me bevind. Andere keren met een innerlijke stemming die ongemerkt verhevigt – tot ik een op heimwee gelijkend gevoel bespeur naar steden waar ik nog nooit heb gewoond, maar die mij geleidelijk en bijna ongemerkt zijn gaan bewonen. Als geheime koninkrijkjes in mijn ziel: binnenkamers uitgevoerd in louter buitenkant, decor, coulissen.

Het spreekt dat de stad, naarmate je er langer woont, een vergaarbak van herinneringen wordt. Maar daarin verschilt een stadse omgeving niet van een dorp, een landschappelijke regio – in om het even welke provincie- , met paden en bossen, plassen, weilanden en sloten die evenzeer als bewaarplaatsen van persoonlijke herinneringen kunnen dienen.

M.S.P bewijst dat behalve de krachtige herinneringen die het geheugen je opdist, er ook krachtige herinneringen bestaan aan dat wat nooit heeft plaatsgehad en nooit kan plaatshebben. De stad als een vat vol mogelijkheden. De stad die je onverhoeds voortovert dat ze oneindig veel méér is, of kan worden, dan wat je nu ziet, hoort en ruikt en aan je huid gewaarwordt alleen. De stad die duizenden steden in zich draagt, en daarbij zelf ook weer een onderdeel vormt van het innerlijke stedenconglomeraat dat anderen met zich meedragen.
Wellicht kent iedereen een soort innerlijke ‘oerstad’: opgebouwd uit herinneringen, uit foto’s, filmbeelden, romans, de reisverhalen en levensgeschiedenissen van anderen, uit allang vergeelde, vervlogen nieuwsberichten. Die oerstad onthult en ontvouwt zich soms in de stad die je bewoont, en laat je oog in oog staan met wie je nog méér zou kunnen zijn dan deze afgebakende enkeling, met de bekende talenten en de bekende tekorten.

Mijn beste roman zal ik in Stockholm schrijven, maar Stockholm zou hier kunnen zijn. Mijn dierbaarste vriend zou ik in Warschau kunnen tegenkomen, maar Warschau zou hier kunnen zijn. Daar zou ik moediger zijn dan hier. Creatiever. Ernstiger.
Wie zijn huis kiest in een stad, kiest voor een hoge mate van onbepaaldheid. Hij of zij wil niet al te zeer geworteld zijn, maar via wijdvertakte luchtwortels aansluiting vinden – en houden – bij de ideële oerstad. Bij een veranderlijke ‘sense of urbanity’.

Waar het ene uitzicht tot monument wordt verklaard, wordt het andere weggewist of omgevormd tot een skyline die je doet denken aan een skyline elders, en de ‘sky’ erboven transformeert onverwacht soepel mee. Zodat je je opeens in het Peking of Philadelphia van je verbeelding waant, of in het Belo Horizonte van begin jaren ’90. En dan is er nog de mogelijkheid om de hummus te eten zoals je die ooit at in Beiroet. Of de muziek te horen die ze afspeelden, op brokkelige cassettebandjes, in het busje van Bamako naar Mopti, om de Bollywoodfilms te zien die je kent dankzij de reisverhalen van vrienden.

De stad als een plek waar het toeval vrij spel heeft, en je genadig of heerlijk genadeloos andere richtingen op kan duwen dan die je zelf gekozen had. Je ging naar buiten om schoenen te kopen en kwam terug met een boek dat een oude huisgenoot je wilde aanbevelen.
Zulke verrassingen bieden hoop.

Je hoeft niet in die vervelende kantoorbaan te blijven hangen; je kunt een winkeltje starten met dagelijks een ander aanbod van soepen en sappen, of een biologische cateringservice aan huis beginnen, waarbij je de bestelde maaltijden met een bakfiets rondbrengt. Je kunt tweedehands meubels op rommelmarkten opkopen, ze opnieuw bekleden en verven en verkopen in een webshop. Je kunt lezingen, debatten, concerten en dansvoorstellingen organiseren in een loods die al heel lang leegstaat of een alternatief uitzendbureautje beginnen.

De groep succesvolle zzp’ers groeit, en de ronkende verhalen over al die nieuwe initiatieven en avonturen versterken het idee dat je je in de grote stad nooit gevangen hoeft te voelen in een leven dat je inmiddels door en door kent. Alles kan altijd anders.

De eeuwige student uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw bestaat niet meer, maar hij of zij lijkt, via het tussenstadium van de yup (de Young Urban Professional), te hebben plaatsgemaakt voor de stadromanticus die na zijn of haar snelle studie misschien eerst een paar jaar stevig carrière maakt, om ruim voordat een eventuele midlifecrisis zich aandient te besluiten dat status, geld, de zekerheid van een auto en een vast contract, minder waard zijn dan een enerverend leven waarin je jezelf volledig realiseert. Dus ook in (nieuwe) vriendschappen, in sportprestaties, in artistieke expressie, in maatschappelijke betrokkenheid en in de aandacht voor je huiselijke omgeving, voor interieur, gezondheid en kleinschalige duurzaamheidsprojecten.
Met nog een paar andere idealisten in de wijk de plaatsing van zonnepanelen op het dak organiseren, een moestuingrondje met gelijkgestemden delen, of ruilfeestjes geven waarbij kleding, huisraad en speelgoed van eigenaar wisselen. Je combineert hier het nuttige en het aangename, en dankzij Airbnb kom je zelf veel vaker dan vroeger in andere grote steden, waar je weer nieuwe ideeën opdoet. Zeker als je met je gastgever, of met je gasten, ook na de korte vakantie goed contact blijft onderhouden. Wat in Berlijn of Praag kan, moet ook hier mogelijk zijn.

Sociale media dragen er aan bij dat je in deze ene stad verbonden kunt blijven met mensen uit andere, buitenlandse steden, waardoor het verschijnsel M.S.P. vaker kan optreden, bewust, actief gezocht. Je vriend uit Lissabon kent wel weer iemand die iemand kent die in jouw eigen stad besloten fado-avondjes organiseert, en daar ben je natuurlijk van harte welkom!
De stadsromanticus maakt niet per se een kunstwerk van zijn leven, want daarvoor blijft het hem aan tijd ontbreken, maar hij leeft in het besef dat hij er kunstwerk van zou kunnen maken. En talloze festivals met literatuur, poëzie, debat, films, documentaires, experimenteel toneel en muziek van aanstormde singer-songwriters en een keur aan hippe alternatieve, internationale én huis gebrouwen bieren en super-healthfood versnaperingen bevestigen het: de stad is de plek waar ‘het’ gebeurt.

Maar dat niet alleen. Het is de plek waar het gebeurt, lang voordat het elders zal gebeuren.
Dat jij daarbij kunt zijn, als deelnemer, als aandachtige genieter is prachtig. Nog mooier is het dat je jezelf niet als passieve consument hoeft te zien – het aanbod werkt namelijk inspirerend. En inspiratie is wat stadsromantici blijven zoeken.
In bijeenkomsten van filosofische aard, in gesprekken over zingeving, en daarbij leren ze in cursussen yoga, meditatie en mindfulness hoe je innerlijk de ruimte kunt scheppen waar deze inspiratie kan landen en ontkiemen.

Als iedereen, ontmoet ik in de stad bijzonder veel mensen die buitengewoon enthousiast en geroerd kunnen spreken over datgene wat, of diegene die hen onlangs nog zo inspireerde. Zelden komt het bij me op te vragen: ‘En nu? Wat is de volgende stap? Waartoe ben je geïnspireerd geraakt? Hoe wil je de inspiratie vormgeven, praktisch en concreet?’
Ik sluit niet uit dat veel van de originele, creatieve en inspirerende bedrijvigheid die de stad je dag en nacht toont, verhult dat er bij de groei aan mogelijkheden tevens een toename kan zijn van het gevoel, de grondstemming, ontheemd te zijn. Niet in de stad, in de ruimte: in de tijd.

De huidige stad biedt zich aan als een voortdurend ‘nu’. Natuurlijk kun je de interessante historie ervan bestuderen, genieten van de monumenten, en van toekomstprojecten die alleen nog in tekeningen of bewegende digitale 3d ontwerpen bestaan. Maar doordat de stad ieder ogenblik weer anders is en er zoveel gebeurt, gelijktijdig, zonder zelfs de pauze van de zondagsrust, verliest de stedeling gemakkelijk het gevoel voor tijd. De seizoenen zijn nog wel ervaarbaar, maar je kunt je er ook heel vaak aan onttrekken, dankzij kunstgrepen waar we inmiddels allang aan zijn gewend.

Grote modeketens lanceren ieder jaargetijde nog wel weer nieuwe modellen, stijlen, kleuren en prints, maar juist de stadsromanticus schept er behagen in om zich aan deze dwang voor de massa te onttrekken. Er zijn mensen die zich niet alleen kleden in jaren vijftig-stijl, maar deze vintage of retro-hang ook doorvoeren tot in hun badkamer. ‘Hoezo oubollig? Het was een hele kunst om deze eigen stijl bij elkaar te shoppen.’
Stadsromantici ‘spelen’ met de tijd, met tijden. Kitsch en camp mogen, het is niet raar om de ene week naar een klassiek Bachconcert te gaan, uitgevoerd op oude instrumenten, en de week erop mee te deinen op een technoparty, al dan niet met een lijntje coke in de neus. Een opvallend verschijnsel: twintigjarige meisjes die hun haren zilvergrijs verven, naast vrouwen van in de vijftig die hun fietsmandje met plastic bloemenslingers hebben versierd. Jongeren volgen al leiderschapstrainingen of hebben op hun visitekaartje achter hun functieaanduiding het woordje ‘senior’ staan, oudere chefs lopen in dezelfde jeans en sneakers rond als de stagiairs die ze wegwijs moeten maken op de redactie, in het atelier of in de flexibele, multifunctionele brainstormroom.

Een aparte ‘Latte’ met sojamelk in de pauze, vergezeld van een ouderwetse, ambachtelijke, oerHollandse kletskop: behalve een mengsel van verschillende culturen, is de stad ook een plek waar tijd en leeftijd idealiter niet meer tellen. Je hoeft je inkopen niet te doen op een vrije middag, maar kunt midden in de nacht online je bestellingen plaatsen en in de pauze van je werk naar de sportschool gaan die twaalf uur per dag open is. Wie het ene ‘nu’ misloopt, kan moeiteloos instappen bij het volgende ‘nu’. Wat je per ongeluk hebt gemist, heeft een ander wel weer bijgewoond, met als gevolg dat je op de terugweg van je koorrepetitie al kunt checken wat je vriendin heeft beleefd tijdens de museumnacht.

Ergens halverwege kun je elkaar nog even treffen; de afspraak is à la minute gemaakt.
Leve de spontane inval!

Deze combinatie van een overvloed aan mogelijkheden en van een overvloed aan heden, hoeft niet tot het inmiddels alweer verouderde, postmoderne relativisme te leiden. De hoeveelheid ervaringen doet er niet toe: wat telt is echtheid. De stadsromanticus wil het pure, het geloofwaardige. Wil echt geraakt worden, ontroerd, ontwricht desnoods, wil echt aan het denken worden gezet en, alweer, echt worden geïnspireerd. ‘Ik kan nog aldoor beter worden wie ik ten diepste ben. Er is nog zoveel in mijzelf te ontdekken te ontplooien.’ Maar door de drang om daarbij aldoor in het ‘nu’ te leven, ontbreekt een visie op de lange termijn. Een doel, een streefrichting. Veel mensen willen nog eens een keer een boek schrijven, sommigen doen dat ook, met wisselend resultaat (het ‘doen’ was ook al leerzaam), maar de gedachte aan een oeuvre schittert door afwezigheid. Huwelijken worden nog steeds aangegaan met de gedachte aan ‘samen oud worden’, maar als er in de liefde iets misgaat en een volgende relatie zich aandient, hoeft dit diffuse ideaalbeeld niet te worden bijgesteld: wat met de één niet is gelukt, lukt wellicht wel samen met de ander. De waarde van rijpheid wordt nog maar weinig ingezien. Waarom zou je luisteren naar de anekdotes en opgedane inzichten van je zestigjarige collega, als je zelf veel meer reizen hebt gemaakt, veel meer studies hebt gedaan, en veel beter dan hij weet ‘wat er op dit moment speelt’?

Het verdonkeremanen van leeftijdsverschillen, van ontwikkelingsstadia, kan tot gevolg hebben dat niets werkelijk nog wordt uitgediept. Dat bepaalde terugkerende levensthema’s niet worden onderzocht, dat eerdere pogingen, tot wat dan ook, niet op een later ogenblik weer ter hand worden genomen, om ze met de nieuw opgedane ervaringen rijker te maken, meerduidiger, tot het gedroomde resultaat ditmaal wel wordt behaald. Doorzettings- en uithoudingsvermogen hoeven niet te worden geoefend, geploeter hoeft niet te worden volgehouden wanneer het toch niet meteen iets ‘oplevert’.
Dit ontbreken van een duidelijk doel in de verre toekomst houdt mensen uiteraard ook buigzaam, open. Toch kan het gevaar dreigen dat de geïnspireerde stadsromanticus op den duur iemand wordt die wel weet hoe hij of zij heel veel uit het leven kan halen, maar het leven niet de kans geeft om iets bijzonders uit hem of haar te halen.

In de stad kun je je jeugdigheid moeiteloos hervinden, maar de stad is ook dé plek waar je de gedachte aan je eigen eindigheid en sterfelijkheid kunt uitstellen. Met uitvaarten word je alleen geconfronteerd als je er zelf heen moet of een buiten het centrum gelegen begraafplaats wilt bezoeken, bijvoorbeeld om er een seculiere happening rond Allerzielen bij te wonen. Verder krijgen ouderdom, gebreken en verval en dood nauwelijks de gelegenheid om zich midden in de stad te manifesteren, een enkele markante zwerver daargelaten.
Alsof deze zaken niet evenzeer bewijzen dat alles plotseling anders kan…

Geïnspireerde stadsromantici vergeten soms dat volmondig ‘ja’ zeggen tegen alle mogelijkheden, pas iets betekent als je even krachtig ‘nee’ kunt zeggen , om je te concentreren op de idealen die je op de lange termijn hoopt te verwezenlijken, nog los van de vraag of je hierin zult slagen.
Wat vraagt de tijdsgeest van mij? Wat is er nodig? Waar kan ik nodig zijn?
Middenin de stad een overzichtelijk leven leiden, de mogelijkheden zien, doorleven, en ze tóch niet benutten, dat is de ware uitdaging. Alles zou anders kunnen, maar ik kies er iedere dag opnieuw voor om mij bij mijn voornemens, mijn beloftes aan mezelf te houden: dat geeft kracht. Daarmee wordt de stad een weerstand waaraan ik mijn talenten kan stoten en schuren en schaven. “Ik weet wat er allemaal speelt, nu, en nu, en nu, maar ik beperk me vrijwillig en richt mijn blik op de verre toekomst. Bij gebrek aan stadsmuren en stadswal, moet ik mijn eigen vesting worden, en de enige meester over mijn eigen ophaalbrug.”
Wie veel buitenshuis wil leven, kan niet zonder een sterke binnenwereld. Niet zonder inspiratie en idealen. Maar al helemaal niet zonder plan.


Drie vragen voor Agenda Stad:

  • Bijna dagelijks kunnen mensen in de stad iets beleven, een happening bijwonen, zich laten entertainen of zich laten inspireren – het aanbod is enorm. Maar kan de stad er ook toe verleiden werkelijk iets te gaan doen met al deze ervaringen?
  • De stad is de plek voor nieuwe ervaringen. Maar kan zij ook ruimte scheppen om stil te staan bij ervaringen?
  • Moet de stad niet meer plek geven aan ouderdom, gebreken, verval en dood?


Over de auteur
Désanne van Brederode (Utrecht, 1970) studeerde filosofie aan de VU in Amsterdam. Ze debuteerde in 1994 met de roman Ave Verum Corpus – Gegroet Waarlijk Lichaam bij uitgeverij Querido. Hierna volgden nog vijf romans. Désanne schrijft artikelen en houdt lezingen over onderwerpen van levensbeschouwelijke aard. Daarnaast is ze voorzitter van de Iona Stichting. In 2013 verscheen de essaybundel De ziel onder de arm. In september van dit jaar zal, eveneens bij Querido, de roman Vallende Vorst verschijnen.
nl.wikipedia.org/Désanne_van_Brederode

Over Agenda Stad

Agenda Stad is een platform voor steden, stedelijke partners, onderzoeksinstellingen, praktijkmensen, enthousiaste stedelingen en het Rijk met o.a. de verbinding naar de Europese Urban Agenda. Hiermee wordt Agenda Stad niet alleen een agenda voor de stad, maar ook een agenda van de stad. Agenda Stad is geïnitieerd en wordt gefinancierd door het Ministerie van Binnenlandse Zaken, het Ministerie van Infrastructuur en Milieu en het Ministerie van Economische Zaken. Platform31 fungeert als kernpartner van Agenda Stad en voert in die hoedanigheid diverse deelprojecten uit.

zie platform31.nl/agendastad

Meer informatie

Arjan Raatgever

06 57 94 39 38 – arjan.raatgever@platform31.nl
nl.linkedin.com/in/arjanraatgever